خشکسالی با جامعه ایران چه می کند؟

شناسه خبر: 137516 سرویس: گوناگون چهارشنبه ۶ تير ۱۳۹۷, ۲۷ : ۱۱ : ۰۰
خشکسالی با جامعه ایران چه می کند؟
هیمنه «زنده رود» چگونه اینچنین فروریخت که اهالی نصف جهان به سوگ فراقش نشسته اند و به گِل ترک های بسترش چشم حسرت دوخته اند؟ به راستی چه به روز این بزرگ ترین رودخانه فلات مرکزی آمد که اکنون «گاوخونی» این گونه تشنه کام، روزهای احتضارش را سپری می کند؟
۵۵آنلاین :

هیمنه «زنده­رود» چگونه اینچنین فروریخت که اهالی نصف جهان به سوگ فراقش نشسته­اند و به گِل ترک­های بسترش چشم حسرت دوخته­اند؟ به راستی چه به روز این بزرگ­ترین رودخانه فلات مرکزی آمد که اکنون «گاوخونی» این گونه تشنه­کام، روزهای احتضارش را سپری می­کند؟ تالاب بختگان و دشت خوزستان را چه شد؟ یا روزگار تالاب­های هامون، انزلی، پریشان و شادگان، این روزها چگونه است؟ کسی می­داند که بعد از این همه کش­وقوس، دریاچه ارومیه زنده می­ماند؟ یا مثل همان نیم میلیون هکتارش که طی حدود 15 سال به پهنه کویری تبدیل شد، همچنان به کویری شدن ادامه می­دهد؟ آیا مردمان خوزستان و ایلام و کرمانشاه را گریزی از گردوغبار برخاسته از هورالعظیم، از اقلیم خشکیده عراق خواهد بود؟ پنداری ویروس پیشروی بیابان، حالا دیگر به جان همه عرصه­ها افتاده است؛ به دشت­های حاصلخیز و تالاب­ها تا دریاچه­ها و جنگل. این آتش تباهی از کدام سو به دامان طبیعت ایران افتاد؟ سوء مدیریت منابع آب با توهم توسعه و البته خشکسالی­های پیاپی این جراحت­ها را بر پیکره این زیست­بوم وارد کرد. نتیجه این که، حالا افکار وهم­آلود کم­ابی و خشکسای و سرزمین بیابانی شده لحظه­ای رهایمان نمی­کند. با وجود این، هنوز شواهد امیدوارکننده­ای از اصلاح نگرش سیاستگذاران نسبت به حکمرانی منابع آب مشاهده نمی­شود و در مقابل نیز گویی پدیده بیابان­زایی تحت تأثیر تغییرات اقلیمی در این کشور می­تازد. چندی پیش ناسا، گزارشی در باب گرمایش جهانی و خشکسالی در 30 سال آینده منتشر کرد که نشان می­دهد 45 کشور جهان در معرض خشکسالی شدید قرار دارند که ایران در این فهرست، رتبه چهارم را به خود اختصاص داده است. گزارش ناسا تأکید می­کند که بعید نیست ظرف 30 تا 40 سال آینده بخش­های وسیعی از ایران به بیابان مطلق تبدیل شود.1 نشریه اکونومیست نیز اخیراً طی گزارشی به این مسأله اشاره کرده است که کشورهای واقع در منطقه خاورمیانه باید خود را آماده استقبال از خشکسالی­هایی طولانی­تر، موج گرماهایی داغ­تر و متداول شدن وزش طوفان­ ریزگردها که تبعات تغییرات جوی کره زمین است، کنند.2 البته تنها این گزارش­های بین­المللی نیست که تشدید گرمایش و خشکسالی در این منطقه را هشدار می­دهد؛ چه آن که مطالعات و گفتار صاحب­نظران و متولیان مدیریت منابع آب و انرژی در کشور نیز بر این احتمالات و پیش­بینی­های صحه می­گذارد؛ همانگونه که در 31 سال گذشته، بختک خشکسالی بر این آب و خاک سایه افکنده بود. بررسی­های مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران، از وضعیت خشکسالی در دوره مهر 1366 تا شهریور 1396، مبین آن است که شرایط خشکسالی و ترسالی طی 31 سال اخیر در کشور وجود داشته است. صرف­نظر از سال 1384-1383 می­توان چنین گفت که از سال 1377 تاکنون شرایط خشکسالی با شدت و ضعف در کشور حاکم بوده است. این بررسی همچنین نشان می­دهد که آخرین ترسالی کشور مربوط به سال زراعی 1375-1374 بوده و شدیدترین خشکسالی­ها در سال­های 1387-1386 و 1396-1395 رخ داده است. حال آن که این خشکسالی منابع آب زیرزمینی کشور را به وضعیت بحرانی کشانده است. آن هم در شرایطی که به گفته مقامات، بخش شهری 55 درصد وابسته به منابع آب زیرزمینی و 45 درصد وابسته به منابع سطحی است و بخش روستایی 85 تا 90 درصد وابسته به منابع زیرزمینی محلی و 10 تا 15 درصد وابسته به منابع آب سطحی است.

با این وصف اگر آسمان همچنان سخاوتش را از ایرانیان دریغ کند و منابع باقی­مانده آب هم زیر سایه غفلت سیاستگذاران و مسؤولان و نیز بدمصرفی مردم به تاراج برود، چه آینده­ای انتظار ایران را خواهد کشید؟ تصویر ایران بدون جنگل­های همیشه سبز رشته کوه­های البرز و زاگرس، بدون کارون، بدون هامون یا در نبود نخل­های سر به فلک کشیده جنوب و البته روستاها و شهرهای خالی از سکنه، تصویر غم­انگیزی است. پرسش قابل تأمل آن است که در این انگاره انتزاعی، جامعه ایران متحمل چه تغییرات یا لطماتی خواهد شد؟ اگرچه، مردمان ساکن در فلات مرکزی، چند سالی هست که چهره کریه کم­آبی و بیابان­زایی را در اقلیم خویش لمس می­کنند؛ آنان که ناخواسته وارد نزاع­های محلی و استانی بر سر آب شده­اند یا مردمانی که دیگر نه تاب ماندن در گرمای طاقت­فرسا و دم و بازدم در هوای غبارآلود را دارند و نه پای رفتن. بسیاری هم تن به مهاجرت داده­اند، به شهرهای دیگر یا به کشورهای دیگر. از این­رو، نزاع و مهاجرت به عنوان دو پیامد اجتماعی کم­آبی و بیابان­زایی آغاز شده و گمانه­ها از تشدید این مسائل در آینده حکایت می­کند. در شرایطی که هنوز پیش­بینی­ها از وقوع خشکسالی­های شدید در چند سال آینده تحقق نیافته، خبرها حاکی از آن است که برخی منازعات محلی در سبزوار، سردشت و چهارمحال و بختیاری بر سر آب رنگ خون گرفته است. این جدال البته میان دولت و ساکنان مناطقی که با تنش آبی دست به گریبان هستند نیز در گرفته است. مانند زنجیره­های انسانی که مردم خوزستان برای نشان دادن مخالفت خود با اجرای طرح انتقال آب از سرشاخه­های کارون در استان چهارمحال و بختیاری به استان­های مرکزی کشور مانند اصفهان، یزد، کرمان و قم (طرح بهشت­آباد) تشکیل دادند. یا وقتی به کشاورزان ورزنه در شرق اصفهان اعلام شد که به دلیل کاهش بارش­ها، دولت قادر نیست آب مورد نیاز آنها را برای کشت پاییزه اختصاص دهد، کشاورزان نیز در اعتراض به بیکاری چند ماهه و عدم اختصاص حق آبه، تراکتورهای خود را در ورودی شهر مستقر کردند تا مهلتی چند روزه به مسئولان امر بدهند.3 بنابراین در صورت تشدید روند بیابان­زایی و عدم اصلاح الگوی مصرف آب در کشور، پیش­بینی تشدید این منازعات بیراه به نظر نمی­آید. در کنار این چالش، بیم افزایش مهاجرت از مناطقی که بیش از سایر مناطق با کم­آبی دست و پنجه نرم می­کنند نیز وجود دارد. حدود سه سال پیش، زمانی که عیسی کلانتری هنوز در کسوت رئیس سازمان حفاظت محیط زیست راهی پردیسان نشده بود، در جریان نشستی اعلام کرد که بحران خشکسالی در ایران به وضعیتی رسیده است که حیات و تمدن سرزمین در معرض تهدید قرار گرفته است. او گفت: «مطابق برآوردهای علمی، منابع کشش تأمین نیازهای جمعیت فعلی ایران را ندارد و در آینده نه چندان دور، احتمالاً حدود 70 درصد جمعیت ایران باید از کشور مهاجرت کنند اما با وضع دیپلماسی خارجی ایران، کدام کشورها حاضرند 40 تا 50 میلیون ایرانی را اسکان دهند؟»4 حال آن که گفته­های نماینده مردم اهواز در مجلس حکایت از آن دارد که خوزستانی­ها ناگزیر به ثبت نخستین مهاجرت­ها به نام خود شده­اند. جواد کاظم نسب­الاجی اخیراً در این باره گفته است: «ریزگردها و گرد و غبار باعث تخریب زیرساخت­های برق و آب شده است. عده زیادی از مردم به دلیل بروز بیماری­های تنفسی مجبور به ترک خوزستان و مهاجرت به دیگر نقاط کشور از جمله مشهد و کرج شده­اند، عده دیگر هم که توانایی مهاجرت را ندارند، مجبور می­شوند به شهرهای هم­جوار بروند.»5 او در بیان تبعات منفی ریزگردها به مهاجرت نخبگان و معلمان، عدم سرمایه­گذاری در استان خوزستان و مشکلات بهداشتی و درمانی از جمله شیوع بیماری­های تنفسی و سرطان اشاره کرده است. از این­رو، اگر سیاستگذاران تدبیری عاجل درباره مدیریت تقاضای آب نیندیشند و همچنین در پی حل مقطعی چالش­ها و مسائل معطوف به خشکسالی و کم­آبی بر تفکرات سازه­ای و سدسازی و طرح­های انتقال آب – که منابع موجود را نیز در مخاطره قرار می­دهد – اصرار بورزند، چه بسا مشکلات کنونی استان­هایی چون خوزستان تشدید شود و حتی به مناطق دیگر نیز تسری پیدا کند. طبق آماری که محمد درویش، فعال محیط زیست ارائه می­کند، حدود 34 هزار روستای ما تخلیه شده است. او می­گوید: «بزرگ­ترین موج مهاجرت محیط زیستی در کره زمین بعد از ماجرای سواحل آفریقا، در ایران رخ داده است.»6 استناد او به افزایش جمعیت حاشیه­نشینی در کشور است. افزایش مهاجرت برای دسترسی به آب یا برای فرار از مخاطرات زیست محیطی چون خیزش ریزگردها یا فرونشست­ و فروچاله­های زمین که با افت سطح آب­های زیرزمینی تشدید خواهد شد، به خودی خود آسیب­های بسیاری را به همراه خواهد داشت که یکی از این آسیب­ها افزایش حاشیه­نشینی و متعاقب آن افزایش ناهنجاری­های اجتماعی و سیاسی- امنیتی است. عباس آخوندی، وزیر راه و شهرسازی، سال گذشته جمعیت شهری ایران را حدود 59 میلیون نفر عنوان کرد و گفت میزان حاشیه­نشینی و بدمسکنی در بافت­های فرسوده و سایر بافت­ها حدود 19 میلیون نفر در سطح کشور است. البته میزان مهاجرت­ها در سرشماری سال 1395 نسبت به سرشماری سال 1390 تغییر معناداری نداشه است. سرشماری نفوس و مسکن سال 1395 نشان می­دهد که در فاصله زمانی سال­های 1390 تا 1395، چهار میلیون و 300 هزار و 988 نفر بین 429 شهرستان کشور جابجا شده­اند. براساس این نتایج شهرستان­های تهران، کرج، مشهد، شیراز، اصفهان، شهریار، قم، رشت، بندرعباس، کرمانشاه، تبریز، رباط کریم، اهواز، ارومیه، یزد، البرز، اسکو، سنندج، همدان و پاکدشت به ترتیب 20 شهرستانی هستند که دارای بیشترین تعداد مهاجرپذیری شناخته می­شوند. حال آن که سرشماری سال 1390 حاکی از آن است که طی سال­های 1390-1385، در مجموع پنج میلیون و 534 هزار و 666 نفر محل سکونت خود را ترک کرده و در محلی غیر از محل اقامت قبلی خود ساکن شده­اند. با وجود این، صاحب­نظران حوزه جمعیت­شناسی بر این باورند که مهاجرت­های ناشی از مسائل زیست محیطی احتمالاً در سرشماری سال 1400 رخ نشان خواهد داد.

مسأله کم­آبی و عارضه­های آن نظیر بیابانی شدن ایران که به گفته کارشناسان، سه برابر ظرفیت اکولوژیستی خود آب مصرف می­کند، امنیت روانی و سلامت ایرانیان را در معرض تهدید قرار داده است و چنانچه در این الگوی مصرف بازنگری صورت نگیرد، موجی از بیماری­های ناشی از عدم دسترسی به آب کافی و سالم در کمین مردم خواهد بود. مانند آن شهروندان آبادانی که بنابر اعلام نماینده شهرشان در مجلس، از فرط شوری آب حتی قادر به شست­وشوی صورت خود نیستند. تجارت فردا در پرونده پیش رو به بهانه روز جهانی بیابان­زایی، به بررسی تبعات این پدیده در ایران پرداخته است.7

 


منبع : تجارت فردا
اشتراک گذاری

نظرات

دیدگاه‌های شما پس از تایید ناظر منتشر می‌شود.
متون غیرفارسی و پیام‌های حاوی توهین، تهمت یا افترا تایید نخواهد شد.

انصراف

دیدگاه 55

بیشتر

امروز روز آزمایش مسؤولان است نه مردم

امروز زمانی است که نشان می‌دهد مدعیان اداره کشور چند مرده حلاج هستند.

یک روز آمازون هم ورشکست می‌شود

"عمر متوسط کمپانی‌ها حدود 30 سال است و روزی هم آمازون ورشکست خواهد شد."

اخبار ویدئویی

بیشتر

ویدیو: مرزبانان ربوده شده

گروه «جیش العدل» که اخیرا ۱۲ مرزبان ایرانی را ربوده، فیلمی از ربوده شدگان منتشر کرده که آن ها نام شان را اعلام می کنند.

ویدیو: چین؛ افتتاح یک هتل پنج ستاره در یک معدن متروکه

خبرها

بیشتر

خبرهای دیگر